کاربردهای آزبست

کاربرد در صنعت:

  • عامل افزایش مقاومت سیمان در لوله‌های سیمانی و قطعات پوششی سقفی.
  • عامل افزایش دهنده نقطه اشتعال در منسوجات و محصولات کاغذی.
  • عامل افزایش مقاوت لنت‌های ترمز و کلاچ در برابر سایش.

مهم‌ترین فرآورده‌های آزبستی:

در کشورهای در حال توسعه، به طور گسترده‌ای از لوله‌های آزبست سیمان استفاده می‌شود، بطوری که ۳۰ درصد لوله‌های انتقال رسانی آب شهری در هندوستان را شامل می‌شود و ۱۹ درصد از شبکه آبرسانی کانادا نیز از جنس آزبست سیمان است.

 

آزبست و سلامت انسان

الیاف آزبست می‌تواند به ذرات بسیار ریز و غیرقابل رویتی تبدیل شود. این ذرات نامرئی که قطر آن‌ها کمتر از ۰٫۵ میکرون است، در هنگام تنفس به اعماق شش نفوذ می‌کنند و برای همیشه در آن جا می‌مانند. با گذشت زمان این ذرات بر اثر تحریکات مداوم خود می‌توانند سبب بیماری‌های آزبستوسیس[2]، سرطان ریه و یا بیماری مزوتلیوما[3] شوند که همه آن‌ها در نهایت به مرگ منتهی می‌شوند.[۱]

بیماری‌های ناشی از استنشاق آزبست:

با توجه به اینکه آزبست به تنهایی عامل بیش از 50 درصد از سرطان های شغلی در سراسر دنیاست، کشورهای توسعه یافته بیش از پیش مصمم شدند تا مصرف این ماده را منع کرده و مشغول چاره جویی برای حل مشکل آزبست مصرف شده در کشورهایشان طی سال های گذشته شوند.

در همین زمان کشورهای در حال توسعه که به صنعت به عنوان بستری جهت پیشرفت کشورشان نگاه می کردند در حال رشد اقتصادی و گسترش صنایع خود بودند. در برخی از این کشورها که عمدتاً در آسیا قرار دارند، آزبست توجه اهالی صنعت را به خود جلب کرد آنچنان که که عوارض و اثرات آن بر روی سلامتی انسان ها مورد بی توجهی قرار گرفت. امروزه در حالی که اروپا با عوارض ناشی از مصرف آزبست طی 30 تا 50 سال گذشته دست به گریبان است آسیا هر ساله بر مصرف این ماده می افزاید.

 

آزبست و محیط زیست

الیاف آزبست توسط استخراج از معدن، ارّه‌کشی، عملیات تخریب ساختمان‌هایی که در عایق‌سازی آنها از آزبست استفاده شده، و بطور کلی تخریب هر فرآورده آزبست دار به محیط زیست وارد می‌شوند. در شهرهای بزرگ یکی از مهم‌ترین راه‌های ورود آزبست به هوا از طریق لنت ترمز و کلاچ خودرو است.

از دید تولید کنندگان محصولات آزبست، از آنجا که صنعت آزبست، نیاز به انرژی کمتری در مقایسه با محصولات جایگزین که از پتروشیمی و استخراج فلزات بدست می‌آید، دارد، دوستدار محیط زیست است.

آزبست در طبیعت وجود دارد و می‌تواند وارد آب‌ها شود، مدارک علمی موجود بیانگر این واقعیت است که با وجود اینکه آزبست در شبکه آبرسانی وجود دارد، مخاطرات بهداشتی از آن مشاهده نمی‌شود و بررسی‌ها نشانگر آن هستند که میزان آزبست موجود در آب آشامیدنی از نظر سلامتی زیان‌آور نیست.

 

ممنوعیت استفاده از آزبست

مصرف آزبست از حدود سال ۱۹۸۰ میلادی در کشورهای صنعتی جهان به شدّت کاهش پیدا کرده‌است. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه مصرف آن در حال افزایش است.

در سال ۱۹۹۶ نخست وزیر فرانسه، فرمانی مبنی بر ممنوعیت استفاده از آزبست صادر کرد. این فرمان شش ماده‌ای مقرر کرده بود که استفاده از آزبست در کلیه محصولات تا سال ۲۰۰۱ محدود و سپس بطور کامل قطع گردد تا از آلودگی زیست محیطی ناشی آزبست جلوگیری گردد.

به‌طور کلی اروپاییان معتقدند که آزبست سمی است و اثرات مخرب آن کاملاً شناسایی شده‌است ولی کانادایی‌ها اعتقاد دارند که به صورت کنترل شده و با احتیاط می‌توان از آن استفاده کرد. از این درگیری تحت عنوان "جنگ آزبست" یاد شده‌است. روسیه، چین و کانادا ۶۵ درصد تولید آزبست جهان را در اختیار دارند و کانادایی‌ها در حال گسترش فعالیت‌های خود هستند.

بر طبق مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست در دوم مرداد ۱۳۷۹، مصرف آزبست در ایران از اول مرداد ۱۳۸۶ ممنوع شده‌است. در تبصره این مصوبه آمده ‌است که در صورتی که پس از ۴۴ سال محرز شود که برای تولید لوله‌های آزبست سیمانی از نظر فنی، اقتصادی و زیست محیطی جایگزین مناسبی برای آزبست یافت نشده‌است، این تصمیم در مورد لوله‌های آزبست سیمانی قابل تجدید نظر خواهد بود.

ايران نیز در سال 1993 به كنوانسيون روتردام پيوسته است كه كشورهاي عضو آن تعهّد كرده اند تا در خصوص تجارت و حمل و نقل و مصرف برخي از مواد شيميايي خطرناك اقدامات ايمني خاصي را انجام دهند. البته تمامي انواع آزبست به جز كريزوتايل مشمول مواد شيميايي اين كنوانسيون هستند.

 

مصرف‌کنندگان عمده آزبست

عمده‌ترین کشورهای مصرف کننده آزبست در سال ۱۹۹۴ به ترتیب:

کشورهای همسود(مشترک المنافع)، چین، ژاپن، برزیل، تایلند، هندوستان، کره جنوبی، ایران، فرانسه، اندونزی، مکزیک، کلمبیا، اسپانیا، آمریکا

 

آزبست در ایران

در این میان کشور ما نیز از قاعده فوق مستثنی نیست. ایران طی 5 دهه گذشته مصرف آزبست خود را از حدود 20-10 هزار تن به 60-55 هزار تن در سال افزایش داده یعنی مصرف خود را حدوداً چهار برابر کرده است. حدود 90 درصد از آزبست وارداتی در کارخانجات آزبست- سیمان در محصولات سیمانی مانند لوله و ورق بکار گرفته می شود و حدود 9-7 درصد از آن در صنعت تولید لنت ترمز و کلاچ استفاده می شود. درصد بسیار جزئی از آزبست وارداتی در مواردی چون تولید عایق حرارتی، واشر سازی و محصولات حاوی آزبست مصرف می شود.

فعّالیت هایی که در سال های اخیر برای مقابله با مصرف آزبست در آسیا و ایران انجام شده موفقیت چشمگیری به همراه نداشته است. علیرغم تعیین حدّ مجاز مواجهه با آزبست در محیط کار، در بسیاری از کارخانجات مصرف کننده آزبست سطح تماس کارگران چندین برابر میزان مجاز است. اندازه گیری های محیطی از میزان آزبست در هوای شهرهای بزرگ زنگ خطری است جهت چاره اندیشی برای عوارضی که ساکنین این شهرها به علت مواجهه با آزبست در تمام طول عمر خود با آن مواجه خواهند شد.

فشارهای سیاسی و اقتصادی و مسائل کارگری فضا را جهت بحث و بررسی علمی پیرامون عوارض و خطرات مواجه با آزبست و یافتن راهکاری موثّر برای حل این مشکل تنگ کرده اند. بی توجّهی کارفرمایان، بی اطّلاعی کارگران، مقاومت صنایع همراه با بی توجّهی حکومت ها به عوارض درازمدت مواجهه با آزبست، همه و همه دست به دست هم داده اند تا این مشکل در کشورهای آسیایی مصرف کننده آزبست به صورت لاینحل باقی بماند.

اولين شواهد مصرف آزبست در ايران به قبل از جنگ دوم جهاني بازمي گردد كه آلمانها از اين ماده در ساختمان ايستگاههاي راه آهن استفاده كردند. توليد محصولات آزبست سيمان در ايران به سال 1958 باز ميگردد كه كارخانه اي در تهران آغاز بكار كرد و مهمترين محصول آن ورقه هاي موج دار آزبست سيمان بود. اين كارخانه كه "ايرانيت" نام داشت از اين نام براي محصول خود استفاده كرد و ورقه هاي آزبست موج دار از آن پس در ايران، ايرانيت نام گرفت اين نامگذاري تا آنجا پيش رفت كه پس از آن تمامي اشكال ورقه هاي موج دار حتّي نوع پلاستيكي آن به همين نام شناخته ميشوند.

اطلاعات بدست آمده نشان ميدهد كه واردات آزبست ايران از دهه 1960 تاكنون حدوداً چهار برابر شده است. در حال حاضر ساليانه بين 55000 تا 60000 تن آزبست خام وارد كشور مي شود كه بيش از نيمي از اين مقدار از كشور روسيه تامين شده است. برزيل، قزاقستان و كانادا ديگر تامين كنندگان آزبست ايران هستند.

ايران در برهه هايي از زمان آزبست نيز توليد كرده است. يك معدن توليد آزبست در نواحي شرق ايران وجود دارد كه از سال 1974 شروع به كار كرده و تا سال 2003 كه به كار خود خاتمه داده است که  ساليانه حدود 3000 تن آزبست توليد كرده است. آزبست به عنوان ماده اوليه در بيش از 50 كارخانه و كارگاه در ايران به محصولات آزبست تبديل ميشود. طي ساليان گذشته 10 تا 15 كارخانه توليد آزبست سيمان در ايران فعال بوده اند که در حال حاضر حدود 500000 تن محصولات حاوي آزبست توليد مي كنند. تعداد كارگراني كه در اين كارخانجات فعّاليت كرده اند بالغ بر 5000 نفر تخمين زده مي شوند. حدود 30 كارخانه و كارگاه توليد لنت ترمز و كلاچ نيز در ايران فعاليت ميكنند كه ساليانه حدود 20000 تن محصول توليد ميكنند و تخمين زده ميشود كه حدود 3000 نفر در اين صنعت مشغول بكار هستند اندازه گيري هايي كه در برخي از اين كارخانجات و كارگاه ها انجام شده نشانگر اين است كه سطح آزبست در هواي كارخانه در برخي قسمتها چندين برابر حدّ مجاز است. عدم توجّه به نكات بهداشت حرفه اي و عدم نظارت كافي موجب شده است كه غبار آزبست همراه لباس كارگران به منزل برده شده و خانواده هاي آنان را نيز در معرض خطر قرار مي دهد. آزبست بعنوان يك آلاينده محيطي نيز در ايران اهميت دارد. ميليون ها نفر در شهرهاي بزرگ در معرض اين ماده قرار دارند. مطالعه اي كه در سال 2007 براي اندازه گيري غلظت آزبست در هواي تهران انجام شده است نشان ميدهد كه غلظت فيبر در برخي نقاط بين 1/0- 2/0 f/ml است. با توجّه به رشد جمعيت و افزايش تعداد خودروها به نظر ميرسد اين وضعيت در آينده نامطلوبتر شود.

البته قوانيني در ايران براي حفظ محيط زيست وضع شده است. از آن جمله مي توان به دستورالعملي اشاره كرد كه توسط سازمان حفاظت محيط زيست در سال 2000 وضع شده كه طبق آن به صنايع مصرف كننده آزبست فرصت داده شده تا ظرف مدت 7 سال مصرف آزبست را قطع كرده و از مواد ديگر بجاي آزبست در توليدات خود استفاده كنند. البته با وجود اينكه مهلت تعيين شده پايان يافته هيچ يك از صنايع مصرف كننده آزبست اقدام جدّي در اين خصوص انجام اند. همچنين اين دستورالعمل تاكيد ميكند كه احداث هر واحد صنعتي كه از آزبست در توليدات خود استفاده كنند ممنوع است.

مطابق قانون كار جمهوري اسلامي ايران معاينات ساليانه كارگران اجباري است اگر چه بنظر ميرسد اين معاينات براي درصد كمي از كارگران انجام ميشود كه عمدتاً شامل كارگراني است كه در صنايع بزرگ مشغول به كار هستند. با توجه به عدم آشنايي پزشكان با مقوله طب كار و سلامت شغلي بنظر مي رسد در كيفيت معاينات انجام شده نيز بايد تامّل كرد. همين موضوع موجب شده كه تعداد بيماريهاي شغلي گزارش شده بسيار كمتر از میزان واقعی آن باشد.

در سال 1998 وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي ميزان 2/0 f/mlرا بعنوان حدّ مجاز مواجهه با آزبست تعريف كرده است.

اگرچه وزارت بهداشت بر اندازه گيري آلاينده هاي هوا در محيط هاي كاري تاكيد دارد ولي به علّت عدم توان کافی در نظارت متاسّفانه اين امر به خوبي انجام نمي گيرد. در صنايع كوچك نيز عدم وجود برنامه ريزي، نظارت و معاينات ادواري موجب مواجهه كارگران اين بخش شده است.

سيستم ثبت سرطان ايران که تخمين زده مي شود پوششي در حدود 80 تا90 درصد داشته باشد، در  سال 2005 تعداد 55 مورد مزوتليوما گزارش كرده است. اين سيستم همچنين 1764 مورد سرطان ريه (آدنوكارسينوم) در اين سال گزارش کرده است. اگرچه اطلاعات دقيقي از شغل اين افراد در دست نيست ولي ارتباط قوي بين مواجهه با آزبست و مزوتليوما، اين فرضيه را كه اين افراد قربانيان مواجهه با آزبست هستند به شدّت مطرح ميكند.

اطّلاعات در خصوص ساير بيماري هاي ناشي از آزبست مانند آزبستوز و بيماريهاي پلور ناشي از آزبست نيز ناقص و دور از حدّ انتظار است، به گونه اي كه طبق آمار وزارت بهداشت طي سالهاي 2004 تا 2006 ، به ترتيب 144، 230 و 10 مورد آزبستوز در كشور گزارش و ثبت شده است. متاسّفانه آماري از بيماري پلور ناشي از مواجهه با آزبست در دست نيست. با توجّه به تعداد زياد كارگراني كه با آزبست مواجهه دارند و غلظت بالاي آزبست در محيط هاي كاري آمار فوق بسيار تامّل برانگيز است. همه این موارد نیاز جدّی به طراحی یک برنامه منظّم برای حذف آزبست از محیط های کاری را نشان می دهد.


[1] Asbestos

[2] Asbestosis

[3] Mesothelioma